Doğanın içsel değeri ile araçsal değeri arasındaki fark nedir?

Doğanın içsel değeri ile araçsal değeri arasındaki fark nedir?

Soru: Doğanın içsel bir değerinin olması ile insan için araçsal bir değer taşıması arasında nasıl bir farklılık vardır?
Kısa Cevap: İçsel değer, doğanın insana yarar sağlamasından bağımsız olarak kendi başına değerli kabul edilmesidir. Araçsal değer ise doğanın beslenme, barınma veya dinlenme gibi ihtiyaçları karşılaması nedeniyle değerli görülmesidir.
Detaylı Cevap: Temel fark, değerin hangi gerekçeye dayandırıldığıdır. Bir ormanı yalnızca insanlara odun ve dinlenme alanı sağladığı için korumak araçsal değerlendirmedir. Ormanın insanlara yararı olmasa bile korunmaya değer olduğunu savunmak ise içsel değeri öne çıkarır.

İçsel değer nedir?

İçsel değer, bir varlığın başka bir amaca hizmet etmesinden bağımsız olarak değerli görülmesidir. Doğaya içsel değer atfeden bir yaklaşım, korunmaya değer olmayı yalnızca insanın kullanımına bağlamaz.

Örnek: İnsanların hiç ziyaret etmediği bir alanda yetişen bitkinin, bize bilinen bir yararı olmasa da korunması gerektiğini savunmak içsel değer düşüncesiyle ilişkilendirilebilir.

Araçsal değer nedir?

Araçsal değer, bir varlığın başka bir ihtiyacı veya amacı karşılaması nedeniyle taşıdığı değerdir. Doğanın insanlara sağladığı ürünler, hizmetler ve yaşam imkânları bu değerlendirmede öne çıkar.

Örnek: Bir ağacı meyve verdiği, gölge sağladığı veya odun elde edilebildiği için değerli görmek araçsal değerlendirmedir. Araçsal yarar yalnızca ekonomik kazançla sınırlı değildir; dinlenme ve estetik haz gibi amaçları da kapsayabilir.

Aynı orman üzerinden iki farklı değerlendirme

• İçsel değer: “Bu orman, insanlara sağladığı yarardan bağımsız olarak korunmaya değerdir.”
• Araçsal değer: “Bu orman, insanların yaşamına ve ihtiyaçlarına katkı sağladığı için korunmalıdır.”

İki görüş de ormanın korunmasını savunabilir. Aralarındaki fark, koruma kararının gerekçesidir. Bu nedenle yalnızca yapılan davranışa bakarak hangi değer anlayışının benimsendiğine karar vermek yeterli olmayabilir.

Bu ayrımın diğer çevre kavramlarıyla ilişkisini çevre sorunları ve felsefe ünitesinin kavramları yazısında inceleyebilirsiniz.

Örnek Cevap-1

Bence içsel değerde doğanın kendisi, araçsal değerde ise bize sağladığı yarar önemsenir. Örneğin bir gölü yalnızca sulama suyu sağladığı için değerli görmek araçsal değerlendirmedir. İnsanlar kullanmasa da gölün korunmaya değer olduğunu düşünmek ise içsel değeri esas alır.

Örnek Cevap-2

İki değer anlayışının farkını bir kuş üzerinden açıklayabilirim. Kuşu yalnızca zararlı böcekleri yediği için korumak, insanlara sağladığı yarara dayanır. Bize böyle bir yararı olmasa da kuşun yaşamını değerli görmek ise içsel değer düşüncesine örnektir.

Doğanın değeri ve çevre etiği sorularının cevapları