İnsan merkezci, canlı merkezci ve çevre merkezci yaklaşımlar, insanın doğaya karşı sorumluluklarını farklı gerekçelerle açıklar. Aralarındaki temel fark, hangi varlıkların ahlaki açıdan gözetildiği ve doğaya neden değer verildiğidir.
Üç Yaklaşımın Farkı Kısaca Nedir?
İnsan Merkezci Yaklaşım Nedir?
İnsan merkezci yaklaşım, çevreye ilişkin değerlendirmelerde insanın ihtiyaçlarını, sağlığını ve yararını temel ölçü kabul eder. Doğanın korunması, insan yaşamına sağladığı katkıyla gerekçelendirilir.
Örnek: Bir ormanın insanların temiz hava ihtiyacına, geçimine ve dinlenmesine katkı sağladığı için korunması gerektiğini savunmak insan merkezci bir değerlendirmedir.
Önemli ayrım: Bu yaklaşım çevreyi korumaya karşı değildir. Doğayı korumayı savunabilir; ancak korumanın gerekçesini insanın yararına dayandırır.
Canlı Merkezci Yaklaşım Nedir?
Canlı merkezci yaklaşım, yalnızca insanın değil, diğer canlıların da değerli olduğunu savunur. Bir canlının değeri, insanlara yararlı olmasına bağlı değildir. İnsan, doğadaki diğer canlılara karşı da sorumluluk taşır.
Örnek: İnsanların kullanmadığı bir bölgede yaşayan bitki ve hayvanları, kendi yaşamları bakımından değerli oldukları için korumak canlı merkezci anlayışla açıklanabilir.
Bu yaklaşımda insan da canlılar arasındadır. Temel düşünce, insan dışındaki canlıların yalnızca insanın amaçlarına hizmet eden araçlar olarak görülmemesidir.
Çevre Merkezci Yaklaşım Nedir?
Çevre merkezci yaklaşım, ahlaki değerlendirmeyi canlılarla sınırlandırmaz. Su, toprak ve diğer cansız unsurları da kapsayan ekolojik bütünün korunmasını önemser. İnsan, bu bütünün bir parçasıdır.
Örnek: Bir sulak alanı yalnızca kuşları için değil; suyu, toprağı, bitkileri, hayvanları ve bunlar arasındaki doğal ilişkilerle birlikte korumak çevre merkezci bir değerlendirmedir.
Çevre Etiği Yaklaşımlarının Karşılaştırılması
| Karşılaştırma Ölçütü | İnsan Merkezci | Canlı Merkezci | Çevre Merkezci |
|---|---|---|---|
| Temel odak | İnsanın ihtiyaçları ve yararı | Bütün canlıların değeri | Ekosistemin bütünü |
| İnsan dışındaki canlılara bakış | İnsan yaşamına katkıları öne çıkar. | İnsana yararlarından bağımsız olarak değerlidirler. | Kendi değerleri ve ekolojik bütün içindeki ilişkileri gözetilir. |
| Cansız çevrenin değerlendirilmesi | İnsanların ihtiyaçlarını karşılaması bakımından önemlidir. | Canlıların yaşam koşullarını desteklemesi bakımından gözetilir. | Ahlaki sorumluluğun kapsamına dâhil edilir. |
| Koruma gerekçesi | İnsanın sağlığını ve yaşam imkânlarını korumak | Canlıların kendilerine özgü değerlerini gözetmek | Canlı ve cansız doğayı, ilişkileriyle birlikte korumak |
Aynı Olay Üç Yaklaşımla Nasıl Açıklanır?
Özgün örnek olay: Bir göle atık bırakılmasının önlenmesi gerektiğini düşünelim. Üç yaklaşım da bu kararı destekleyebilir; ancak farklı gerekçeler sunar:
- İnsan merkezci: Gölün kirlenmesi insanların sağlığını, temiz suya erişimini ve geçim kaynaklarını olumsuz etkiler.
- Canlı merkezci: Kirlilik, göldeki balıkların ve diğer canlıların yaşamına zarar verir. Bu canlılar insanlara yararlarından bağımsız olarak gözetilmelidir.
- Çevre merkezci: Kirlilik; suyu, göl tabanını, canlıları ve doğal ilişkileri etkiler. Göl ekosistemi bütün olarak korunmalıdır.
Sonuç aynı olabilir, gerekçe farklıdır. Bu nedenle bir davranışın hangi yaklaşıma uygun olduğunu belirlerken yalnızca yapılan işe değil, açıklanan koruma nedenine bakılmalıdır.
İçsel Değer ve Araçsal Değerle İlişkisi
Araçsal değer, bir varlığın başka bir amaca hizmet etmesinden doğar. Bir ağacı meyve verdiği için önemli görmek buna örnektir. İçsel değer ise varlığı, sağladığı yarardan bağımsız olarak değerli kabul etmektir.
İnsan merkezci yaklaşımda doğanın insana sağladığı yarar öne çıkar. Canlı merkezci ve çevre merkezci yaklaşımlar, insan dışındaki varlıkların değerini yalnızca bu yararla açıklamayı yeterli görmez.
Sık Yapılan Karıştırmalar
- “İnsan merkezci yaklaşım doğayı korumaz.” Yanlıştır. İnsan yararı için korumayı savunabilir.
- “Canlı merkezci yaklaşım yalnızca hayvanları önemser.” Yanlıştır. Bitkiler de dâhil bütün canlılar değerlendirmeye alınır.
- “Çevre merkezci yaklaşım yalnızca cansız varlıklarla ilgilenir.” Yanlıştır. Canlı ve cansız unsurları birlikte gözetir.
Açıklamalar ve Örnek Cevaplar
Canlı merkezci ve çevre merkezci yaklaşımın temel farkı nedir?Canlı merkezcilik bütün canlıların değerini vurgular. Çevre merkezcilik ise cansız unsurları ve doğal ilişkileri de içeren ekolojik bütünü ahlaki sorumluluk kapsamına alır.
“Ormanları insan sağlığı için korumalıyız.” hangi yaklaşımdır?İnsan merkezci yaklaşımdır. Çünkü koruma gerekçesi insanın sağlığı ve yararıdır.
“İnsana yararı olmasa da bir bitki korunmalıdır.” hangi yaklaşıma örnektir?Canlı merkezci yaklaşıma örnektir. Bitkinin değeri, insanın kullanımından bağımsız olarak kabul edilmektedir.