Yapım ekleri nelerdir, kaça ayrılır? Türkçede kelime köklerine veya gövdelerine gelerek yeni kelimeler türeten eklere yapım eki denir. İsimden isim, isimden fiil, fiilden isim ve fiilden fiil yapım eklerini 30 örnek kelime, açıklamalar ve çözümlü sorularla inceleyelim.
Yapım Ekleri Nedir? Çeşitleri ve Örnekleri
Yapım Ekleri Kaça Ayrılır?
Türkçede yapım ekleri, eklendikleri kelimenin türüne ve oluşturdukları yeni kelimeye göre dört gruba ayrılır.
| Yapım Eki Türü | Özelliği | Örnek |
|---|---|---|
| İsimden isim | İsim kök veya gövdesinden yeni isim türetir. | Göz + lük → gözlük |
| İsimden fiil | İsim kök veya gövdesinden fiil türetir. | Su + la → sula |
| Fiilden isim | Fiil kök veya gövdesinden isim türetir. | Yaz + ı → yazı |
| Fiilden fiil | Fiil kök veya gövdesinden yeni fiil türetir. | Gül + dür → güldür |
1. İsimden İsim Yapım Ekleri
İsimlere eklenerek yeni isimler ve isim soylu kelimeler oluşturan eklerdir. -lık, -cı, -lı, -sız ve -ca bu grupta sık kullanılan eklerdendir.
Örnekler:
Göz + lük → Gözlük
Kitap + lık → Kitaplık
Balık + çı → Balıkçı
Tuz + lu → Tuzlu
Ses + siz → Sessiz
Açıklama: Gözlük kelimesi bir araç adı, balıkçı kelimesi bir meslek adı, sessiz kelimesi ise bir özellik bildirmektedir.
2. İsimden Fiil Yapım Ekleri
İsim kök veya gövdelerine gelerek iş, oluş ya da hareket bildiren yeni fiiller meydana getirir. -la/-le ve -laş/-leş bu grupta sık kullanılan eklerdendir.
Örnekler:
Su + la → Sula
Baş + la → Başla
Temiz + le → Temizle
Güzel + leş → Güzelleş
Taş + la → Taşla
Açıklama: Su bir isimdir; sula ise bir fiildir. Ek, kelimenin türünü değiştirerek yeni bir sözcük oluşturmuştur.
3. Fiilden İsim Yapım Ekleri
Fiil kök veya gövdelerine gelerek isim türeten eklerdir. -ı/-i, -gi/-gı, -ıcı/-ici ve -gın/-gin bunlara örnek olabilir.
Örnekler:
Yaz + ı → Yazı
Bil + gi → Bilgi
Sil + gi → Silgi
Sat + ıcı → Satıcı
Sev + gi → Sevgi
Açıklama: Yazmak ve bilmek birer eylemdir. Bu fiiller yapım eki alarak yazı ve bilgi isimlerini oluşturmuştur.
4. Fiilden Fiil Yapım Ekleri
Fiillere gelerek yeni fiiller türeten eklerdir. Bazıları eylemin başkasına yaptırıldığını, bazıları birlikte veya karşılıklı yapıldığını bildirir.
Örnekler:
Gül + dür → Güldür
Yaz + dır → Yazdır
Gör + üş → Görüş
Sev + in → Sevin
Bak + ın → Bakın
Açıklama: Gülmek ve güldürmek aynı eylemi anlatmaz. Güldürmek, bir başkasının gülmesini sağlamak anlamındadır.
Yapım Eklerine 30 Örnek Kelime
| No | Kelimenin Oluşumu | Yapım Eki Türü |
|---|---|---|
| 1 | Göz + lük → Gözlük | İsimden isim |
| 2 | Kitap + lık → Kitaplık | İsimden isim |
| 3 | Balık + çı → Balıkçı | İsimden isim |
| 4 | Tuz + lu → Tuzlu | İsimden isim |
| 5 | Ses + siz → Sessiz | İsimden isim |
| 6 | İyi + lik → İyilik | İsimden isim |
| 7 | Türk + çe → Türkçe | İsimden isim |
| 8 | İnat + çı → İnatçı | İsimden isim |
| 9 | Su + la → Sula | İsimden fiil |
| 10 | Baş + la → Başla | İsimden fiil |
| 11 | Temiz + le → Temizle | İsimden fiil |
| 12 | Güzel + leş → Güzelleş | İsimden fiil |
| 13 | Taş + la → Taşla | İsimden fiil |
| 14 | Yol + la → Yolla | İsimden fiil |
| 15 | Kir + len → Kirlen | İsimden fiil |
| 16 | Göz + le → Gözle | İsimden fiil |
| 17 | Yaz + ı → Yazı | Fiilden isim |
| 18 | Bil + gi → Bilgi | Fiilden isim |
| 19 | Sil + gi → Silgi | Fiilden isim |
| 20 | Sat + ıcı → Satıcı | Fiilden isim |
| 21 | Sev + gi → Sevgi | Fiilden isim |
| 22 | Bil + im → Bilim | Fiilden isim |
| 23 | Yap + ı → Yapı | Fiilden isim |
| 24 | Gül + üş → Gülüş | Fiilden isim |
| 25 | Gül + dür → Güldür | Fiilden fiil |
| 26 | Yaz + dır → Yazdır | Fiilden fiil |
| 27 | Gör + üş → Görüş | Fiilden fiil |
| 28 | Sev + in → Sevin | Fiilden fiil |
| 29 | Bak + ın → Bakın | Fiilden fiil |
| 30 | Giy + in → Giyin | Fiilden fiil |
Not: “Gülüş” sözcüğü isim olarak kullanıldığında fiilden isim türetme, “görüşmek” fiilinin gövdesindeki -üş ise fiilden fiil türetme işlevi taşır. Yapım ekinin görevi, kelimenin kullanımına göre değerlendirilmelidir.
-ca, -cı, -cık ve -lık Yapım Eklerinin Görevleri
Bazı yapım ekleri birden fazla anlamda yeni kelimeler oluşturabilir. Özellikle -ca, -cı, -cık ve -lık ekleri Türkçede sık kullanılır.
| Ek | Görevi | Örnek |
|---|---|---|
| -ca/-ce | Dil adı oluşturabilir. | Türkçe |
| -ca/-ce | Görelik bildirebilir. | Bence |
| -cı/-ci | Meslek adı oluşturabilir. | Balıkçı |
| -cı/-ci | Alışkanlık veya özellik bildirebilir. | İnatçı |
| -cık/-cik | Küçültme veya sevgi bildirebilir. | Yavrucuk |
| -cık/-cik | Bitki veya organ adı oluşturabilir. | Kızılcık, bademcik |
| -lık/-lik | Soyut kavram adı oluşturabilir. | İyilik |
| -lık/-lik | Makam veya görev adı oluşturabilir. | Müdürlük |
| -lık/-lik | Bir eşyanın adını oluşturabilir. | Yağmurluk |
Yapım Eki ile Çekim Eki Arasındaki Fark Nedir?
Yapım Eki Nasıl Bulunur?
Önce kelimenin kökü bulunur. Ardından kökten sonra gelen ekin yeni bir kelime oluşturup oluşturmadığı incelenir.
Gözlük: Göz + lük → Yeni bir eşya adı oluşmuştur. Yapım eki vardır.
Gözler: Göz + ler → Çokluk anlamı katılmıştır. Çekim eki vardır.
Kitapçıların: Kitap + çı + lar + ın → -çı yapım eki; -lar ve -ın çekim ekleridir.
Yapım Ekleri Çözümlü Test Soruları
A) Evler
B) Kitapta
C) Gözlük
D) Kalemim Kısa Cevap: C - Gözlük. Çözüm: Göz kelimesine -lük yapım eki getirilerek yeni bir eşya adı türetilmiştir.
A) Kitaplık
B) Sulamak
C) Yazı
D) Güldürmek Kısa Cevap: B - Sulamak. Çözüm: Su ismine -la yapım eki getirilerek sula fiili türetilmiştir. -mak ise fiilin sözlükteki adını oluşturan mastar ekidir.
Bu konuyla ilgili ders kitabı etkinliklerini ve diğer çalışmaları 6. Sınıf Türkçe Ders Kitabı Cevapları MEB Yayınları sayfasında inceleyebilirsiniz.