Hız ve ivme zıt yönlü olabilir mi?
Soru: Hız ve ivme zıt yönlü olabilir mi?
Kısa Cevap: Evet. Doğrusal hareket yapan bir cisim yavaşlarken hız ve ivme zıt yönlüdür. Örneğin doğuya doğru ilerleyen bir araç yavaşlıyorsa ivmesi batıya doğrudur.
Detaylı Cevap: Hız, cismin hareketinin yönünü ve süratini belirtir. İvme ise hızın zamana göre değişimini gösterir. İvme hareket yönüne zıt olduğunda hızın büyüklüğü, yani sürat azalır. Bu nedenle ivmenin bulunması her zaman süratin arttığı anlamına gelmez.
Hız ile ivmenin yönü nasıl karşılaştırılır?
Doğrusal harekette hız ve ivme aynı yönlüyse sürat artar, zıt yönlüyse sürat azalır. İvme sıfırsa hız değişmez.
Örneğin sağa doğru ilerleyen bir bisikletli fren yaparak yavaşladığında hızı sağa, ivmesi sola yönelir. Bisikletli durana kadar sağa doğru hareket etmeyi sürdürür.
Negatif ivme her zaman yavaşlama mıdır?
Hayır. İvmenin pozitif veya negatif olması seçilen eksene bağlıdır. Yavaşlama olup olmadığını anlamak için hızın işareti de bilinmelidir.
- Hız pozitif, ivme negatifse: Cisim yavaşlar.
- Hız negatif, ivme pozitifse: Cisim yavaşlar.
- Hız ve ivme aynı işaretliyse: Cismin sürati artar.
Bu değerlendirme doğrusal hareket içindir. Hızın yönünün de değiştiği hareketlerde vektörlerin tamamı dikkate alınır.
Örnek soru ve çözümü
Soru: Doğu yönü pozitif kabul ediliyor. Doğuya doğru 20 m/s hızla ilerleyen araç, sabit ivmeyle 4 saniyede 12 m/s hıza düşüyor. Aracın ivmesi kaçtır ve hangi yöndedir?
Kısa Cevap: İvme −2 m/s² olur. Eksi işareti, ivmenin batıya doğru olduğunu gösterir.
Çözüm: a = (vson − vilk)/Δt = (12 − 20)/4 = −2 m/s². Araç doğuya ilerlerken ivmesi batıya yöneldiği için sürati azalır.
Yukarı atılan topun hızı ve ivmesi hangi yöndedir?
Hava direnci ihmal edildiğinde yukarı çıkan topun hızı yukarıya, yer çekimi ivmesi aşağıya doğrudur. Top bu yüzden yükselirken yavaşlar. Aşağı inerken ise hız ve ivme aynı yönde olur, sürati artar.
Bu hareketin örneklerini düşey atış sorularında, hız değişimiyle ilgili hesaplamaları ise hareket alıştırmalarında inceleyebilirsiniz.
Açıklamalar ve Örnek Cevaplar
İvme, hızdaki değişimin yönünü gösterir. Hareket yönüyle aynı olmak zorunda değildir.
Hayır. Yavaşlayan cismin hızı değiştiği için ivmesi vardır. Doğrusal harekette bu ivme hıza zıt yöndedir.
Hayır. Cisim önce yavaşlar. Zıt yönlü ivme yeterli süre devam ederse durabilir; aynı ivme durduktan sonra da sürerse ters yönde harekete başlayabilir.
Diğer etkinlik ve alıştırmalar için 11. Sınıf Fizik Ders Kitabı Cevapları MEB Yayınları ana sayfasını inceleyebilirsiniz.