Gölge Boyunu Etkileyen Faktörler Nelerdir?
Soru: Gölge büyüklüğüne etki eden faktörler nelerdir?
Kısa Cevap: Gölge büyüklüğünü cismin büyüklüğü, ışık kaynağı ile cisim arasındaki uzaklık ve cisim ile ekran arasındaki uzaklık etkiler. Cismin duruşu ve ışığın geliş yönü de gölgenin şeklini ve boyunu değiştirebilir.
Elimizi bir fenerin önünde hareket ettirdiğimizde duvardaki gölgesi büyüyüp küçülebilir. Elimizin büyüklüğü değişmediği hâlde gölgesinin değişmesi, kaynak, cisim ve ekranın birbirine göre konumlarından kaynaklanır.
Işık Kaynağı Cisme Yaklaştırılırsa Ne Olur?
Cisim ve ekran sabitken ışık kaynağı cisme yaklaştırılırsa gölge büyür. Kaynak cisimden uzaklaştırıldığında ise gölge küçülür. Bu karşılaştırmada yalnızca ışık kaynağı hareket ettirilir.
Örnek: Bir oyuncak ile duvarın yerini değiştirmeden feneri oyuncağa yaklaştırdığımızda duvardaki gölge büyür.
Cisim Işık Kaynağına Yaklaştırılırsa Ne Olur?
Işık kaynağı ve ekran sabitken cisim kaynağa yaklaştırılırsa gölge büyür. Cisim kaynaktan uzaklaştırılıp ekrana yaklaştırılırsa gölge küçülür.
Bu nedenle gölge oyunu oynarken elinizi fenere yaklaştırarak daha büyük, duvara yaklaştırarak daha küçük bir gölge elde edebilirsiniz.
Ekranın Uzaklığı Gölgeyi Nasıl Etkiler?
Işık kaynağı ve cisim sabitken ekran cisimden uzaklaştırılırsa gölge büyür. Ekran cisme yaklaştırılırsa gölge küçülür. Ekran yerine duvar kullanılıyorsa duvar hareket ettirilemeyeceği için bu değişim, taşınabilir beyaz bir kartonla gözlemlenebilir.
Gölge Boyunun Değişimi Tablosu
Aşağıdaki sonuçlar; küçük bir ışık kaynağı, opak bir cisim ve ekranın aynı doğrultuda bulunduğu basit deney düzeni içindir.
| Yapılan değişiklik | Sabit tutulanlar | Gölge büyüklüğü |
|---|---|---|
| Işık kaynağı cisme yaklaştırılır. | Cisim ve ekran | Büyür. |
| Işık kaynağı cisimden uzaklaştırılır. | Cisim ve ekran | Küçülür. |
| Cisim ışık kaynağına yaklaştırılır. | Işık kaynağı ve ekran | Büyür. |
| Cisim ekrana yaklaştırılır. | Işık kaynağı ve ekran | Küçülür. |
| Ekran cisimden uzaklaştırılır. | Işık kaynağı ve cisim | Büyür. |
| Ekran cisme yaklaştırılır. | Işık kaynağı ve cisim | Küçülür. |
Cismin Büyüklüğü Gölgeyi Etkiler mi?
Evet. Aynı konuma yerleştirilen, aynı biçimde ve aynı yönde duran iki opak cisimden büyük olanın gölgesi daha büyük olur. Örneğin eşit uzaklıktaki küçük ve büyük karton dairelerin gölgeleri farklı büyüklüktedir.
Gölge Boyu Deneyi Nasıl Yapılır?
Malzemeler: Küçük ışık kaynaklı bir el feneri, opak bir oyuncak, beyaz karton ve cetvel.
- Feneri, oyuncağı ve beyaz kartonu sırasıyla aynı doğrultuya yerleştiriniz.
- Oyuncak ile kartonun yerini sabit tutunuz.
- Feneri oyuncağa yaklaştırıp gölgenin boyunu ölçünüz.
- Feneri uzaklaştırarak ölçümü tekrarlayınız.
- İki sonucu karşılaştırınız.
Beklenen sonuç: Fener oyuncağa yaklaştığında gölge büyür, uzaklaştığında küçülür. Sonucun nedenini anlayabilmek için her denemede yalnızca bir değişkeni değiştiriniz.
Deftere Yazılabilecek Kısa Cevap
Örnek cevap: Gölge boyu; cismin büyüklüğüne, ışık kaynağı ile cisim ve cisim ile ekran arasındaki uzaklıklara bağlıdır. Cisim ve ekran sabitken ışık kaynağı cisme yaklaştırılırsa gölge büyür. Işık kaynağı uzaklaştırılırsa gölge küçülür.
KİTABIN TÜM CEVAPLARI
Ünitedeki diğer çalışmalara 5. Sınıf Fen Bilimleri Ders Kitabı Cevapları MEB Yayınları (1 ve 2. Kitap) sayfasından ulaşabilirsiniz.
Açıklamalar ve Örnek Cevaplar
Fener cisme yaklaştırılınca gölge büyür mü?
Evet. Cisim ve ekranın yerleri sabitken fener cisme yaklaştırılırsa ekrandaki gölge büyür.
Cisim duvara yaklaştırılırsa gölgesi nasıl değişir?Işık kaynağı ve duvar sabitken, aralarındaki cisim duvara yaklaştırılırsa gölgesi küçülür.
Gölge deneyinde neden tek değişken değiştirilir?Gölgedeki değişimin hangi etkenden kaynaklandığını anlayabilmek için diğer koşullar sabit tutulur.