11. Sınıf Türk Kültür ve Medeniyet Tarihi Ders Kitabı Sayfa 90-99 Cevapları MEB Yayınları - 1. Ünite Ölçme ve Değerlendirme

1. Soru: Yapılandırılmış gridde verilen kavramların numaralarını uygun boşluklara yazınız. Kısa Cevap:
a) 5
b) 7, 9, 13
c) 6, 11
ç) 1, 12
d) 2, 8
e) 14
f) 4, 15 Detaylı Cevap:
a. Türk tarihinin ilk yazılı anayasası: 5 - Kanun-ı Esasi
b. İslamiyet öncesi Türklerde toplumsal yapı birimleri: 7 - Boy, 9 - Oguş, 13 - Urug
c. I. Meşrutiyet Dönemi'ndeki meclisler: 6 - Meclis-i Mebusan, 11 - Meclis-i Âyan
ç. Egemenliğin bir gruba ait olduğu yönetim biçimleri: 1 - Oligarşi, 12 - Aristokrasi
d. Eğitilerek devlet hizmetlerinde kullanılan kişiler: 2 - Gulam, 8 - Devşirme
e. İslamiyet öncesi Türk devletlerinde meşruiyetin hukuki kaynağı: 14 - Töre
f. Türklerde devlet işlerinin görüşüldüğü meclisler: 4 - Divan, 15 - Kurultay

2. Soru: Metinde geçen nevbet geleneğiyle ilgili aşağıdaki çıkarımlardan hangisi yapılamaz? Kısa Cevap: D) Olağanüstü zamanlarda uygulanan bir törendir. Detaylı Cevap: Metinde nevbetin hakanın çadırı önünde günün belirli zamanlarında davul çalınarak uygulandığı belirtilmektedir. Bu nedenle yalnızca olağanüstü durumlarda uygulandığı söylenemez.

3. Soru: Kutun hakan veya halk sorumluluklarını yerine getirmediğinde geri alınabileceği bilgisiyle hangi düşünce vurgulanmıştır? Kısa Cevap: C) Hükümdar yetkilerinin mutlak olmadığı ve bir denetime tabi olduğu. Detaylı Cevap: Kutun geri alınabileceğine inanılması, hükümdarın yönetme yetkisinin sınırsız olmadığını göstermektedir. Hakanın töreye uygun davranması ve görevlerini yerine getirmesi beklenmiştir.

4. Soru: Kutun geri alınabilir olması Türk devlet geleneğinde hakanın yönetim anlayışı ve davranışları üzerinde nasıl etkiler oluşturabilir? Kısa Cevap: Hakanı adil, sorumlu, töreye bağlı ve halkın ihtiyaçlarını gözeten bir yönetim göstermeye yöneltebilir. Detaylı Cevap: Yönetme yetkisinin kalıcı ve koşulsuz görülmemesi hakan üzerinde önemli bir sorumluluk oluşturmuştur. Hükümdarın kutunu koruyabilmesi için devleti iyi yönetmesi, adaleti sağlaması, halkı koruması ve töreye uygun davranması gerektiğine inanılmıştır.

5. Soru: Siyasal iktidarın meşru bir otoriteye dönüşebilmesi için hangi şartların sağlanması gerekir? Kısa Cevap: Siyasal iktidarın bireysel onaya ve toplumsal rızaya dayanması gerekir. Detaylı Cevap: Siyasi iktidarın yalnızca güç kullanması yönetimini meşru hâle getirmez. Yönetilenlerin iktidarın yönetme hakkını kabul etmesi, kararlarına belirli ölçüde rıza göstermesi ve bu otoritenin haklı bir temele dayandığına inanması gerekir.

6. Soru: “Bu gücü kullanma hakkını ve yetkisini nereden aldın?” sorusu siyasal iktidarın hangi temel sorununa işaret etmektedir? Kısa Cevap: Meşruiyet sorununa işaret etmektedir. Detaylı Cevap: Soru, yöneticinin iktidarını hangi kaynaktan aldığı ve toplumun bu yönetme hakkını neden kabul etmesi gerektiği üzerinde durmaktadır. Bu nedenle siyasal iktidarın meşruiyetini sorgulamaktadır.

7. Soru: Metne göre siyasal iktidarın meşru kabul edilebilmesi aşağıdakilerden hangisine bağlıdır? Kısa Cevap: C) Toplumsal rızaya ve bireysel onaya dayanmasına. Detaylı Cevap: Metinde siyasal iktidarın zor ve baskı olmaktan çıkıp meşru otoriteye dönüşebilmesi için toplum tarafından kabul edilmesi ve bireylerin onayını kazanması gerektiği vurgulanmaktadır.

8. Soru: İki durum birlikte değerlendirildiğinde Türk devletlerinde uygulanan ikili teşkilat sistemi hakkında hangi yargıya ulaşılabilir? Kısa Cevap: C) Devletlerin güçlenmesine ve parçalanmasına neden olmuştur. Detaylı Cevap: İkili teşkilat geniş toprakların daha kolay yönetilmesini sağlayarak devletin hızla büyümesine katkıda bulunmuştur. Ancak doğu ve batı kanatlarının zamanla birbirinden uzaklaşması siyasi parçalanmayı da kolaylaştırmıştır.

9. Soru: İkili teşkilatın uygulanmasının temel sebebi aşağıdakilerden hangisidir? Kısa Cevap: E) Genişleyen toprakların yönetimini kolaylaştırmak. Detaylı Cevap: Türk devletlerinin çok geniş coğrafyalara yayılması yönetimi zorlaştırmıştır. Devletin doğu ve batı şeklinde teşkilatlandırılması, farklı bölgelerin daha hızlı ve etkili yönetilmesini sağlamıştır.

10. Soru: İkili teşkilat sisteminin devletin bekası açısından ortaya çıkardığı temel çelişki hakkında neler söylenebilir? Kısa Cevap: İkili teşkilat devletin büyümesini kolaylaştırırken parçalanma riskini de artırmıştır. Detaylı Cevap: Devletin iki kanat hâlinde yönetilmesi geniş toprakların kontrolünü ve hızlı askerî hareketi kolaylaştırmıştır. Buna karşılık batı kanadındaki yöneticilerin bağımsızlaşması veya iki yönetim arasında güç mücadelesi yaşanması devlet birliğini zayıflatmıştır. Böylece aynı sistem hem büyümeyi hem de parçalanma riskini beraberinde getirmiştir.

11. Soru: Kuruluş Dönemi'nde uygulanan veraset anlayışının temel sonucu aşağıdakilerden hangisidir? Kısa Cevap: B) Sık sık taht kavgalarının yaşanması. Detaylı Cevap: Devletin hanedan üyelerinin ortak malı kabul edilmesi, birden fazla hanedan üyesinin hükümdarlık hakkı iddia etmesine ve padişah değişikliklerinde taht mücadeleleri yaşanmasına neden olmuştur.

12. Soru: I. Murad Dönemi'nde veraset anlayışında yapılan değişikliğin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir? Kısa Cevap: D) Taht mücadelelerini sınırlandırmak. Detaylı Cevap: Devletin padişah ve oğullarının ortak malı kabul edilmesiyle taht üzerinde hak iddia edebilecek hanedan üyelerinin sayısı azaltılmak istenmiştir.

13. Soru: Fatih Sultan Mehmed Dönemi'nde veraset anlayışında yapılan düzenleme aşağıdakilerden hangisine yöneliktir? Kısa Cevap: B) Devleti mutlak merkeziyetçi bir yapıya dönüştürmeye. Detaylı Cevap: Fatih Sultan Mehmed, devletin birliğini koruyarak güçlü bir merkezî yönetim kurmayı amaçlamış ve padişahın otoritesini güçlendiren düzenlemeler yapmıştır.

14. Soru: I. Ahmed Dönemi'nde uygulanan Ekber ve Erşed sistemiyle ulaşılmak istenen temel amaç aşağıdakilerden hangisidir? Kısa Cevap: B) Taht kavgalarını tamamen sona erdirmek. Detaylı Cevap: Hanedanın en yaşlı ve olgun üyesinin tahta geçmesi kuralıyla padişahın kim olacağı önceden belirlenmiş ve hanedan üyeleri arasındaki taht mücadelelerinin önlenmesi amaçlanmıştır.

15. Soru: Metinden hareketle II. Meşrutiyet Dönemi için neden “siyasi laboratuvar” tabirinin kullanıldığını açıklayan 150-200 kelimelik bir metin yazınız. Kısa Cevap: II. Meşrutiyet; çok partili hayat, meclis, anayasa, basın özgürlüğü ve farklı fikir akımlarının yoğun biçimde deneyimlendiği bir dönem olduğu için “siyasi laboratuvar” olarak adlandırılmıştır. Örnek Cevap: II. Meşrutiyet Dönemi, Osmanlı Devleti'nde modern siyasi hayatın birçok unsurunun aynı anda deneyimlendiği bir süreç olduğu için “siyasi laboratuvar” olarak nitelendirilebilir. Bu dönemde İttihat ve Terakki Cemiyeti ile Hürriyet ve İtilaf Fırkası gibi oluşumların faaliyetleri sonucunda çok partili siyasi hayat ve mecliste muhalefet tecrübesi gelişmiştir. Kanun-ı Esasi'nin yeniden yürürlüğe girmesiyle parlamento ve anayasa kültürü güçlenmiştir. Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük ve Batıcılık gibi farklı fikir akımları devletin geleceği konusunda yoğun biçimde tartışılmıştır. Basın üzerindeki sansürün kaldırılması kamuoyunun oluşmasına ve düşüncelerin daha serbest ifade edilmesine katkı sağlamıştır. Ordu ile siyaset arasındaki ilişkiler de önemli tecrübeler ortaya çıkarmıştır. Kadın hakları, eğitim ve toplumsal özgürlükler gibi konular daha fazla gündeme gelmiştir. Cumhuriyeti kuran kadroların bir bölümünün bu dönemin siyasi ortamında yetişmesi, II. Meşrutiyet'te edinilen tecrübelerin Cumhuriyet Dönemi'nin demokrasi, yönetim ve modernleşme anlayışını etkilediğini göstermektedir.

16. Soru: Yapılandırılmış gridde verilen kavramların numaralarını uygun boşluklara yazınız. Kısa Cevap:
a) 1, 6, 9, 12
b) 10
c) 2, 5, 8, 11
ç) 3, 4, 7 Detaylı Cevap:
a. Törenin değişmeyen unsurları: 1 - Tüzlük, 6 - Uzluk, 9 - Kişilik, 12 - Könilik
b. Osmanlı mahkemelerinde danışma vazifesi gören kurul: 10 - Şuhudül-hâl
c. Şer'i hukukun kaynakları: 2 - Kur'an, 5 - İcma, 8 - Sünnet, 11 - Kıyas
ç. Örfi hukukun kaynakları: 3 - Kanunnameler, 4 - Gelenekler, 7 - Fermanlar

17. Soru: Verilen kavramları anlamlı bir cümle oluşturacak şekilde kavram haritasındaki boşluklara yerleştiriniz. Kısa Cevap: Mecelle, Kanun-ı Esasi, Teşkilat-ı Esasiye, Töre, Islahat Fermanı, Tanzimat Fermanı ve Türk Medeni Kanunu uygun alanlara yerleştirilir. Detaylı Cevap:
Mecelle: Osmanlı Devleti'nin ilk medeni kanunudur.
Kanun-ı Esasi: Osmanlı Devleti bununla meşruti yönetime geçmiştir.
Teşkilat-ı Esasiye: Millî egemenlik ve millî devlet anlayışının temelini oluşturmuştur.
Töre: İslamiyet öncesi Türklerde devletin kuruluşunu, işleyişini ve toplumsal düzeni belirleyen bağlayıcı hukuk kurallarının bütünüdür.
Islahat Fermanı: Gayrimüslim tebaanın haklarını genişletmiş ve Batı hukuk anlayışına yaklaşılmasını sağlamıştır.
Tanzimat Fermanı: Osmanlı Devleti'nin bütün tebaanın can, mal ve namus güvenliğini koruyacağını ilan etmiştir.
Türk Medeni Kanunu: Kadın-erkek eşitliği, resmî nikâh ve birey merkezli hukuk düzenini güçlendirmiştir.

18. Soru: Metne göre töreyle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir? Kısa Cevap: E) Devletin işleyişinde ve sürekliliğinde etkili olmuştur. Detaylı Cevap: Töre yalnızca toplumsal davranışları değil devletin kuruluş ve işleyişini de düzenlemiş, kağan dâhil herkesi bağlamıştır. Bu nedenle devletin düzenli çalışması ve devamlılığı açısından temel bir unsur olmuştur.

19. Soru: İslam hukuku, töre hukuku ve modern anayasal hukuk aşamaları karşılaştırıldığında ortaya çıkan tarihsel değişim ile ilgili hangi yorumlar yapılabilir? Kısa Cevap: Türk hukuk sistemi töreden şer'i ve örfi hukuka, ardından yazılı ve anayasal hukuk düzenine doğru gelişmiştir. Detaylı Cevap: İslamiyet öncesinde devlet ve toplum düzeni töreye dayanırken İslamiyet'in kabulüyle şer'i hukuk uygulanmaya başlanmış, eski Türk geleneklerinin önemli bir bölümü örfi hukuk içinde varlığını sürdürmüştür. Osmanlı'nın son döneminden itibaren yazılı kanunlar ve anayasal düzen gelişmiş, Cumhuriyet Dönemi'nde millî egemenlik, laik hukuk ve temel haklara dayanan modern hukuk sistemi oluşturulmuştur.

20. Soru: Türk hukuk anlayışında birey ve devlet ilişkisi tarihsel bağlam içerisinde değerlendirildiğinde hangi çıkarımlara ulaşılabilir? Kısa Cevap: Devlet merkezli yapıdan bireyin haklarının daha açık ve anayasal biçimde güvence altına alındığı bir hukuk anlayışına geçilmiştir. Detaylı Cevap: İslamiyet öncesinde kağan töreyle sınırlandırılmış ve halkı korumakla yükümlü tutulmuştur. Osmanlı Dönemi'nde şer'i ve örfi hukuk devlet ve birey ilişkilerini düzenlemiştir. Tanzimat'la bireyin can, mal ve namus güvenliği açık biçimde güvence altına alınmaya başlanmış; Cumhuriyet Dönemi'nde ise temel haklar, millî egemenlik ve hukuk devleti ilkeleri birey-devlet ilişkisinin temelini oluşturmuştur.

21. Soru: 1924 Anayasası'ndaki hürriyet anlayışıyla 1961 ve 1982 anayasalarındaki hak düzenlemeleri arasındaki farkların Türk devlet anlayışındaki değişimi yansıtmasıyla ilgili 100-150 kelimelik bir köşe yazısı yazınız. Kısa Cevap: 1924 Anayasası doğal özgürlük anlayışını öne çıkarırken 1961 ve 1982 anayasalarında temel haklar daha ayrıntılı ve farklı dengelerle düzenlenmiştir. Örnek Cevap: Hakların Anayasadaki Yolculuğu
1924 Anayasası, bireyin özgürlüğünü temel bir değer kabul etmiş ve “Her Türk hür doğar, hür yaşar.” anlayışını benimsemiştir. Bu yaklaşım doğal hak düşüncesini yansıtmaktadır. 1961 Anayasası'nda ise haklar daha ayrıntılı düzenlenmiş; temel hakların yanında sosyal ve ekonomik haklara da geniş yer verilmiştir. Devletin bazı hakların gerçekleşmesi için sorumluluk üstlenmesi anlayışı güçlenmiştir. 1982 Anayasası'nda temel haklar korunmakla birlikte güvenlik ve kamu düzeni gerekçeleriyle sınırlama imkânları daha belirgin hâle gelmiştir. Bu değişim, Türk hukukunda bireyin haklarının zamanla daha ayrıntılı biçimde düzenlendiğini, ancak hak ve özgürlüklerle devletin güvenlik ve düzen ihtiyacı arasındaki dengenin dönemlere göre farklı biçimlerde kurulduğunu göstermektedir.

22. Soru: Kadın ve erkek eşitliğinin kanunla güvence altına alınmasının Türk toplum yapısında meydana getirdiği değişim ile ilgili neler söylenebilir? Kısa Cevap: Kadının aile ve hukuk içindeki konumunu güçlendirmiş, kadın-erkek eşitliğini ve hukuk birliğini geliştirmiştir. Detaylı Cevap: Türk Medeni Kanunu'yla evlenme, boşanma ve miras gibi alanlarda kadın ve erkek arasındaki hukuki farklılıkların azaltılması amaçlanmıştır. Resmî nikâh ve tek eşlilik esasının kabul edilmesi aile hukukunda önemli bir değişim oluşturmuş, kadınların toplumsal ve hukuki konumunu güçlendirmiştir. Kanunun din ve mezhep ayrımı yapmadan uygulanması hukuk birliğine de katkı sağlamıştır.

23. Soru: Cumhuriyet Dönemi'nde hukuk alanında yapılan yenilikler, Osmanlı hukuk anlayışından hangi yönleriyle ayrılmaktadır? Kısa Cevap: Cumhuriyet Dönemi'nde laik, birleşik ve yazılı hukuk sistemi güçlendirilmiş; bireysel haklar ile kadın-erkek eşitliği öne çıkarılmıştır. Detaylı Cevap: Osmanlı hukuk sisteminde şer'i ve örfi hukuk birlikte uygulanırken Cumhuriyet Dönemi'nde din ve mezhep ayrımı yapmayan laik hukuk sistemi benimsenmiştir. Türk Medeni Kanunu'yla resmî nikâh, tek eşlilik ve kadın-erkek eşitliği yönünde önemli düzenlemeler yapılmış; farklı topluluklar için ayrı hukuk uygulamaları yerine ülkede hukuk birliği amaçlanmıştır.

24. Soru: Sizce İsviçre Medeni Kanunu'nun kabulü, Türk hukuk sisteminde bir zorunluluk mu yoksa bilinçli bir modernleşme tercihi miydi? Açıklayınız. Kısa Cevap: Kaynağa göre hem dönemin ihtiyaçlarına cevap veren bir zorunluluk hem de bilinçli bir modernleşme tercihi olarak değerlendirilebilir. Detaylı Cevap: Lozan Antlaşması sonrasında farklı toplulukların ayrı özel hukuk kurallarına sahip olması hukuk birliği açısından sorun oluşturuyordu. İsviçre Medeni Kanunu'nun kabulü bu sorunun çözülmesine katkı sağlamıştır. Aynı zamanda kanunun laik, sade, demokratik, kadın-erkek eşitliğini esas alan ve hâkime geniş takdir yetkisi veren yapısı, Cumhuriyet'in modern ve çağdaş bir hukuk sistemi kurma hedefiyle uyumluydu. Bu nedenle tercih yalnız zorunluluktan değil bilinçli bir modernleşme anlayışından da kaynaklanmıştır.

25. Soru: Hukuk ve tarih arasındaki ilişkiyle ilgili verilen metne göre aşağıdaki yorumlardan hangisi söylenemez? Kısa Cevap: E) Toplumsal hayatı düzenleyen hukuk, tarih biliminin alt dalıdır. Detaylı Cevap: Metin hukuk ve tarihin birbirini tamamlayan iki ayrı alan olduğunu belirtmektedir. Tarih olayları zaman, mekân, sebep ve sonuçlarıyla incelerken hukuk bu olayları yönlendiren normları ele alır. Bu nedenle hukuk, tarih biliminin alt dalı değildir.

26. Soru: Türk hukuk sisteminin Türkistan'dan Türkiye'ye kadar geçtiği temel evreleri gösteren bir bilgi görseli hazırlayınız. Kısa Cevap: Töre → Şer'i ve Örfi Hukuk → Kanunnameler → Mecelle → Kanun-ı Esasi → Teşkilat-ı Esasiye → Türk Medeni Kanunu Detaylı Cevap:
1. Töre: İslamiyet öncesi Türklerde devlet ve toplum düzenini belirleyen temel hukuk kurallarıdır.
↓
2. Şer'i ve Örfi Hukuk: İslamiyet'in kabulünden sonra şer'i hukukla Türk töresi ve devlet geleneklerinden doğan örfi hukuk birlikte uygulanmıştır.
↓
3. Kanunnameler: Osmanlı Devleti'nde özellikle örfi hukuk kuralları yazılı ve sistemli hâle getirilmiştir.
↓
4. Mecelle: İslam hukukunun medeni hukuk alanındaki hükümleri sistemli ve yazılı hâle getirilmiştir.
↓
5. Kanun-ı Esasi: 1876'da Osmanlı Devleti'nin ilk anayasası kabul edilmiş ve meşruti yönetime geçilmiştir.
↓
6. Teşkilat-ı Esasiye: Millî egemenlik ve millî devlet anlayışının hukuki temeli oluşturulmuştur.
↓
7. Türk Medeni Kanunu: Kadın-erkek eşitliği, resmî nikâh, tek eşlilik ve laik medeni hukuk düzeni güçlendirilmiştir. Görsel Notu: Kitap bu soruda bilgi görseli hazırlanmasını istemektedir. Yukarıdaki yedi aşama kutular ve oklarla öğrenci seviyesinde çizilebilir.