11. Sınıf Kimya Ders Kitabı 157-163. sayfa cevapları, “2.9. Etkinlik: Denge Nasıl Bozulur?” çalışmasını kapsamaktadır. Derişim, hacim, basınç, sıcaklık ve katalizörün etkileri; araştırma soruları, hipotezler ve örnek tepkimeler üzerinden açıklanmıştır.
11. Sınıf Kimya Ders Kitabı Sayfa 157 Cevapları
Konuya Başlarken – Dengeyi Etkileyen Faktörler
Soru: Dengedeki bir sistemin koşulları değiştirilirse denge etkilenir mi? Kısa Cevap: Evet. Uygun bir derişim, sıcaklık veya hacim değişikliği dengeyi bozabilir. Sistem, yeni koşullara uygun bir denge oluşturur.
Soru: Dengedeki bir sistem hangi durumlardan etkilenir? Kısa Cevap: Denge konumu derişim ve sıcaklık değişiminden, gaz dengeleri ayrıca uygun hacim-basınç değişimlerinden etkilenebilir. Katalizör denge konumunu değiştirmez.
Soru: Dengedeki bir sisteme etki edildiğinde denge bu duruma nasıl tepki verir? Kısa Cevap: Sistem, yapılan etkinin sonucunu azaltacak yönde net tepkime verir. Bu davranış Le Chatelier ilkesiyle açıklanır.
2.9. Etkinlik – Denge Nasıl Bozulur?
Soru 1: Görselleri verilen olayların gerçekleşme nedenini denge ile ilişkilendirerek ilgili boşluğa yazınız. Gerekçenizi açıklayınız. Kısa Cevap: Sıcaklık değişimi; gaz çözünürlüğünü, hâl değişimlerini ve batarya performansını etkiler. Sayfa 157’deki iki olayın neden ve gerekçeleri aşağıdadır.
- Yazın balıkların su yüzeyine yönelmesi – Nedeni: Isınan suda çözünmüş oksijen miktarının azalmasıdır. Gerekçe: Gazların sudaki çözünürlüğü sıcaklık arttıkça genellikle azalır. Balıklar oksijence daha elverişli olan yüzeye yakın bölgelere yönelir.
- Kutup buzullarının azalması – Nedeni: Sıcaklık artışıyla erimenin hızlanmasıdır. Gerekçe: Buzun erimesi ısı alan bir olaydır; ısı verilmesi katı-sıvı dönüşümünde erimeyi destekler.
11. Sınıf Kimya Ders Kitabı Sayfa 158 Cevapları
1. Günlük Yaşam Örnekleri – Devamı
Soru 1 – Devamı: Elektrikli araç bataryalarının soğuk havalarda daha hızlı tükenmesi ve camda buğu oluşmasının nedenlerini gerekçeleriyle açıklayınız. Kısa Cevap: Soğuk, bataryanın kullanılabilir kapasitesini azaltır; soğuk cam ise su buharının yoğunlaşmasına neden olur.
- Batarya – Nedeni: Düşük sıcaklıkta iyon hareketinin ve elektrokimyasal süreçlerin yavaşlamasıdır. Gerekçe: İç direnç artabilir ve kullanılabilir enerji azalabilir; ayrıca ısıtma enerji tüketir. Bu durum yalnızca bir denge kaymasıyla açıklanamaz.
- Camda buğu – Nedeni: Su buharının soğuk yüzeyde sıvılaşmasıdır. Gerekçe: Yüzey sıcaklığı çiy noktasının altındaysa su buharı yoğunlaşarak küçük su damlacıkları oluşturur.
Soru 2: Çeşitli fikir, argüman ve yeni fikirlere açık olmanın ve merak duygusunun peşinden gitmenin bilimsel gelişime katkıları neler olabilir? Kısa Cevap: Merak yeni sorular doğurur; farklı görüşlere açıklık ise kanıtları değerlendirmeyi ve hataları düzeltmeyi kolaylaştırır. Örnek Cevap: Beklenmeyen bir sonucu sorgulamak yeni bir keşfe yol açabilir. Başkalarının açıklamalarını değerlendirmek de kendi düşüncelerimizi geliştirmemizi sağlar.
3. Araştırma Soruları – Derişimin Etkisi
Soru 3 a: Görselden yararlanarak derişimin kimyasal dengeye etkisine ilişkin araştırma sorusu oluşturunuz. Kısa Cevap: Araştırma sorusu, Cl₂ eklenmesinin dengeye etkisini inceleyebilir. Örnek Cevap: Sabit sıcaklık ve hacimde PCl₃(g) + Cl₂(g) ⇌ PCl₅(g) + ısı dengesine Cl₂ eklenmesi, PCl₅ miktarını nasıl değiştirir?
11. Sınıf Kimya Ders Kitabı Sayfa 159 Cevapları
3. Araştırma Soruları – Devamı
Soru 3 b: Hacmin kimyasal dengeye etkisine ilişkin araştırma sorusu oluşturunuz. Kısa Cevap: Hacim değişiminin denge bileşimine etkisi araştırılabilir. Örnek Cevap: Sıcaklık sabitken kabın hacmini artırmak veya azaltmak PCl₅ oluşumunu nasıl etkiler?
Soru 3 c: Basıncın kimyasal dengeye etkisine ilişkin araştırma sorusu oluşturunuz. Kısa Cevap: Hacimle değiştirilen basıncın denge yönüne etkisi incelenebilir. Örnek Cevap: Sabit sıcaklıkta hacim küçültülerek basınç artırıldığında sistem hangi yöne ilerler?
Soru 3 ç: Sıcaklığın kimyasal dengeye etkisine ilişkin araştırma sorusu oluşturunuz. Kısa Cevap: Sıcaklığın ekzotermik tepkimenin ürün miktarına etkisi araştırılabilir. Örnek Cevap: Sabit hacimde sıcaklığı artırmak PCl₅’in denge miktarını nasıl değiştirir?
Soru 3 d: Grafiklerden yararlanarak katalizörün kimyasal dengeye etkisine ilişkin araştırma sorusu oluşturunuz. Kısa Cevap: Katalizörün dengeye ulaşma süresine ve denge konumuna etkisi karşılaştırılabilir. Örnek Cevap: Katalizör, dengeye ulaşma süresini kısaltırken denge derişimlerini değiştirir mi?
11. Sınıf Kimya Ders Kitabı Sayfa 160 Cevapları
4. Dengeye Etki Eden Faktörlerle İlgili Hipotezler
Soru 4: Derişim, hacim, basınç, sıcaklık ve katalizör değişkenlerinin kimyasal dengeye etkisine ilişkin hipotezler oluşturunuz. Kısa Cevap: Hipotezler, her değişkenin denge yönünü veya dengeye ulaşma süresini nasıl etkilediğini belirtmelidir. Örnek Cevap: PCl₃(g) + Cl₂(g) ⇌ PCl₅(g) + ısı tepkimesi için aşağıdaki hipotezler kurulabilir.
- Derişim: Cl₂ eklenirse denge sağa kayar ve PCl₅ oluşumu artar.
- Hacim: Sabit sıcaklıkta hacim küçültülürse gaz mol sayısının az olduğu ürünler yönü desteklenir.
- Basınç: Hacim küçültülerek basınç artırılırsa denge PCl₅ yönüne kayar.
- Sıcaklık: Sıcaklık artırılırsa ekzotermik ileri tepkimenin tersi desteklenir ve denge sola kayar.
- Katalizör: Denge konumunu değiştirmez; dengeye ulaşmayı hızlandırır.
5-6. Video Araştırması ve Örnek Çıkarımlar
Soru 5: Değişkenlerin kimyasal dengeye etkisine ilişkin deney videolarını güvenilir kaynaklardan araştırınız. Kısa Cevap: Videolar; kaynak güvenilirliği, değişkenlerin kontrolü ve gözlemlerin açıklığı bakımından değerlendirilmelidir. Örnek Cevap: Araştırmamda “kimyasal dengede derişim etkisi deneyi”, “sıcaklığın dengeye etkisi deneyi” ve “katalizörün dengeye etkisi” ifadelerini kullanırım. Kuramsal açıklamalar için Khan Academy’nin Le Chatelier ilkesi videolarından yararlanabilirim.
Araştırmaya yardımcı kaynaklar: Khan Academy – Kimyasal Denge ve Le Chatelier İlkesi – Çözümlü Örnek. Bu kaynaklar açıklayıcı ders içerikleridir; deney gözlemleri izlenen deney videosuna göre kaydedilmelidir.
Soru 6: Deney videoları gözlemlerinden elde ettiğiniz çıkarımları yazınız. Kısa Cevap: Dengeyi bozan değişimler yeni bir denge oluşturabilir; katalizör denge konumunu değiştirmez. Örnek Cevap: Beklenen sonuçlara göre sistem eklenen maddeyi tüketen, uzaklaştırılan maddeyi oluşturan yönde ilerler. Hacim-basınç etkisi gaz mol sayılarına, sıcaklık etkisi ise tepkimenin ısı alışverişine bağlıdır.
7. 2NO₂(g) + Isı ⇌ 2NO(g) + O₂(g) Tepkimesi
Soru 7 a: Ortama NO(g) eklenmesi ve ortamdan O₂(g) çıkarılması durumlarında sistem yeniden dengeye ulaşmak için nasıl hareket eder? Kısa Cevap: NO eklenirse sola; O₂ çıkarılırsa sağa net ilerleme olur. Açıklama: Sistem eklenen NO’yu tüketir; uzaklaştırılan O₂’yi yeniden oluşturur.
Soru 7 b: Sistem hacmi artırılırsa veya azaltılırsa denge nasıl etkilenir? Kısa Cevap: Sabit sıcaklıkta hacim artırılırsa sağa, azaltılırsa sola kayma olur. Açıklama: Sol tarafta 2, sağ tarafta 3 mol gaz vardır. Hacim artışı çok, hacim azalışı az gaz molü bulunan tarafı destekler.
11. Sınıf Kimya Ders Kitabı Sayfa 161 Cevapları
7. Basınç, Sıcaklık ve Katalizörün Etkisi
Soru 7 c: Basıncın artırılması ve azaltılması durumlarında sistem nasıl hareket eder? Kısa Cevap: Sabit sıcaklıkta hacim değiştirilerek basınç artırılırsa sola, azaltılırsa sağa ilerlenir.
Soru 7 ç: Sıcaklığın artırılması ve azaltılması durumlarında denge nasıl etkilenir? Kısa Cevap: Sıcaklık artırılırsa sağa, azaltılırsa sola kayma olur. Açıklama: İleri tepkime ısı alır. Isıtma endotermik, soğutma ekzotermik yönü destekler.
Soru 7 d: Sisteme katalizör eklenmesinin dengeyi nasıl etkileyeceğini açıklayınız. Kısa Cevap: Denge konumu ve Kc değişmez. İleri ve geri tepkimeler hızlanır; sistem zaten dengedeyse derişimlerde net değişim olmaz.
8. Çarpışma Kuramıyla Açıklama
Soru 8 a: Sabit sıcaklık ve hacimde derişimin dengeye etkisini çarpışma kuramıyla açıklayınız. Kısa Cevap: Derişimin artması, ilgili taneciklerin çarpışma sıklığını artırır ve iki yönün hız eşitliğini bozabilir. Açıklama: NO eklenmesi geri tepkimeyi destekler. O₂ uzaklaştırılması geri tepkimenin hızını düşürerek ileri yönü baskın hâle getirir.
Soru 8 b: Sabit sıcaklıkta hacmin dengeye etkisini çarpışma kuramıyla açıklayınız. Kısa Cevap: Hacim küçülünce tanecikler sıklaşır ve çarpışmalar artar; hacim büyüyünce tersi olur. İki yönün hızları farklı etkilenerek denge yeniden kurulur. Açıklama: Verilen tepkimede sıkıştırma solu, genleşme sağı destekler.
Soru 8 c: Sabit sıcaklıkta basıncın dengeye etkisini çarpışma kuramıyla açıklayınız. Kısa Cevap: Hacim azaltılarak basınç artırıldığında gazların yoğunluğu ve çarpışma sıklığı artar. Bu tepkimede denge gaz mol sayısının az olduğu sola kayar; genleşmede sağa kayar.
Soru 8 ç: Sabit hacimde sıcaklığın dengeye etkisini çarpışma kuramıyla açıklayınız. Kısa Cevap: Sıcaklık artışı, yeterli enerjiye sahip çarpışmaların oranını artırır. İleri ve geri hızlar farklı oranlarda artar; bu tepkimede endotermik ileri yön desteklenir.
Soru 8 d: Katalizörün etkisini çarpışma kuramıyla açıklayınız. Kısa Cevap: Katalizör daha düşük aktivasyon enerjili bir yol sağlar. Her iki yöndeki etkili tepkime olaylarını artırır; denge konumunu değiştirmez.
9. Le Chatelier İlkesinin İncelenmesi
Bu adımda yalnızca verilen metnin okunması istenmektedir. Metnin temel düşüncesi: Dengedeki sistem, uygulanan etkinin sonucunu azaltacak yönde tepki verir.
11. Sınıf Kimya Ders Kitabı Sayfa 162 Cevapları
10. Le Chatelier İlkesiyle Denge Yönünün Belirlenmesi
İncelenen tepkime: 2SO₂(g) + O₂(g) ⇌ 2SO₃(g) + ısı. İleri yön ekzotermiktir; solda 3, sağda 2 mol gaz bulunur.
Soru 10 a: SO₃ eklenmesi ve O₂ çıkarılması durumlarını açıklayınız. Le Chatelier ilkesine göre derişimin dengeye etkisini yazınız. Kısa Cevap: SO₃ eklenirse sola; O₂ çıkarılırsa yine sola ilerlenir. Açıklama: İlk durumda eklenen SO₃ tüketilir, ikinci durumda eksilen O₂ oluşturulur. Genel olarak sistem eklenen maddeyi tüketen, çıkarılan maddeyi oluşturan yönü destekler.
Soru 10 b: Hacmin artırılması ve azaltılması durumlarını açıklayınız. Le Chatelier ilkesine göre hacmin dengeye etkisini yazınız. Kısa Cevap: Hacim artırılırsa sola, azaltılırsa sağa kayma olur. Açıklama: Genleşme, basınç düşüşünü azaltmak için çok gaz molü bulunan tarafı; sıkıştırma ise az gaz molü bulunan tarafı destekler.
Soru 10 c: Basıncın artırılması ve azaltılması durumlarını açıklayınız. Le Chatelier ilkesine göre basıncın dengeye etkisini yazınız. Kısa Cevap: Hacim değiştirilerek basınç artırılırsa sağa, azaltılırsa sola ilerlenir. Açıklama: Basınç artışı az gaz molü bulunan ürünleri, basınç azalışı çok gaz molü bulunan tepkenleri destekler.
Soru 10 ç: Sıcaklığın artırılması ve azaltılması durumlarını açıklayınız. Le Chatelier ilkesine göre sıcaklığın dengeye etkisini yazınız. Kısa Cevap: Sıcaklık artırılırsa sola, azaltılırsa sağa kayma olur. Açıklama: Isıtma, ısı tüketen geri yönü; soğutma, ısı üreten ileri yönü destekler. Genel olarak sıcaklık artışı endotermik, azalışı ekzotermik yönü destekler.
11. Sınıf Kimya Ders Kitabı Sayfa 163 Cevapları
Değerlendirme
Soru 1: Derişim, hacim, basınç, sıcaklık ve katalizör değişkenlerinin kimyasal dengeye etkisine ilişkin oluşturduğunuz hipotezlerin geçerliliğini kontrol ediniz. Kısa Cevap: Hipotezler, deney verileri ve Le Chatelier ilkesiyle karşılaştırılarak kontrol edilir. Örnek Cevap: Eklenen maddenin tüketilmesi ve sıcaklık artışının endotermik yönü desteklemesi hipotezlerimle uyumludur. Katalizörün dengeyi kaydırmadığı sonucunu da dikkate alırım.
Soru 2: Derişim, hacim, basınç, sıcaklık ve katalizör değişkenlerinin dengeye etkisini açıklayınız. Kısa Cevap: Derişim değişimi eklenen maddeyi tüketen veya çıkarılanı oluşturan yönü destekler. Hacim-basınç etkisi gaz mol sayılarına, sıcaklık etkisi ısı alışverişine bağlıdır; katalizör denge konumunu değiştirmez. Açıklama: Sıkıştırma az, genleşme çok gaz molü bulunan tarafı destekler; gaz mol sayıları eşitse bu yolla denge kaymaz. Bu değişkenler arasında Kc’yi değiştiren sıcaklıktır.
Soru 3: Dengedeki sistemin dış etkilere karşı verdiği tepkilerdeki ortak yönleri açıklayınız. Kısa Cevap: Dengeyi bozan etkilere verilen tepkilerin ortak yönü, etkinin sonucunu azaltarak yeni denge oluşturmasıdır. Sistem her zaman başlangıç durumuna dönmez.
2.3. Yansıtma Notu
Soru 1: Araştırma sorularına yönelik oluşturduğum hipotezin geçerliliğini kontrol etmek için deney videolarını gözlemlemenin konuyu öğrenmeme sağladığı katkılar nelerdir? Kısa Cevap: Gözlem, tahminlerle sonuçları karşılaştırmayı sağlar. Örnek Cevap: Renk ve derişim değişimlerini izlemek denge kaymasını somutlaştırır. Böylece hipotezimin hangi noktalarda doğru olduğunu daha kolay değerlendirebilirim.
Soru 2: Verileri analiz edip yorumlayarak elde ettiğim yeni bilgileri çarpışma teorisi ve Le Chatelier ilkesi ile ilişkilendirmemin öğrenme sürecime katkısı ne olmuştur? Kısa Cevap: Denge değişiminin hem nedenini hem yönünü anlamayı sağlar. Örnek Cevap: Çarpışma kuramıyla taneciklerin davranışını, Le Chatelier ilkesiyle sistemin net tepkisini açıklayabilirim. Bu ilişki ezber yerine neden-sonuç bağı kurmama yardımcı olur.
Soru 3: Etkinliğin hangi bölümü yeni bilgilere, çeşitli fikirlere, argümanlara açık olmam gerektiğini fark etmemi sağladı? Kısa Cevap: Hipotezleri verilerle karşılaştırma bölümü bu farkındalığı sağlar. Örnek Cevap: İlk düşüncemle uyuşmayan bir sonucu görmezden gelmek yerine açıklamasını araştırmam gerektiğini fark ederim.
Soru 4: Etkinliğin hangi bölümü bilimsel gelişim için merak duygumun peşinden gitmemin gerektiğini fark etmemi sağladı? Kısa Cevap: Günlük olaylardan araştırma sorusu oluşturma bölümü merakın önemini gösterir. Örnek Cevap: Balıkların neden yüzeye çıktığını sorgulamak, sıcaklık ile çözünürlük arasındaki ilişkiyi araştırmamı sağlar. Günlük bir gözlem bilimsel bir soruya dönüşebilir.
Diğer sayfalardaki çalışmalara 11. Sınıf Kimya Ders Kitabı Cevapları MEB Yayınları sayfasından ulaşabilirsiniz.