11. Sınıf Kimya Ders Kitabı 149-153. sayfa cevapları, Tepkime Oranı konusunu, 2.7. Etkinlik çalışmalarını ve 2.2. Çalışma Yaprağı sorularını kapsamaktadır. Hesaplamalarda tepkime oranı ile denge sabiti karşılaştırılarak sistemin denge durumu ve net ilerleme yönü belirlenmiştir.
11. Sınıf Kimya Ders Kitabı Sayfa 149 Cevapları
2.4. Konuya Başlarken – Tepkime Oranı
Soru: Sistemlerin dengede olduğunu belirlemek için ölçütler nasıl kullanılır? Kısa Cevap: Derişimlerin zamanla sabit kalması ve ileri-geri tepkime hızlarının eşitliği denge ölçütleridir. Sayısal olarak Qc = Kc olması sistemin dengede olduğunu gösterir.
Soru: Tersinir tepkimelerde tepken ve ürün derişimlerinden sistemin dengeye ulaşma yönü belirlenebilir mi? Kısa Cevap: Evet. Derişimlerle Qc hesaplanıp aynı sıcaklıktaki Kc ile karşılaştırılır. Qc < Kc ise ürünler, Qc > Kc ise tepkenler yönüne net ilerleme olur.
2.7. Etkinlik – Tepkime Oranı
Etkinlikte H₂(g) + I₂(g) ⇌ 2HI(g) tepkimesi incelenmektedir.
Soru 1 a: Belirli bir sıcaklıkta tepkimenin dengede olup olmadığı ile ilgili ön bilgilerinizle önermeler oluşturunuz. Oluşturduğunuz önermelerin metnini yazınız. Kısa Cevap: Dengede derişimler sabit kalır ve ileri tepkime hızı geri tepkime hızına eşittir. Örnek Cevap: H₂, I₂ ve HI derişimleri zamanla değişmiyorsa sistem dengede olabilir. Derişimlerle hesaplanan oran Kc değerine eşitse denge durumu doğrulanır.
Soru 1 b: Tepkime dengede değilse tepkimenin dengeye ulaşması için hangi yönde ilerlemesi gerektiği ile ilgili önermeler oluşturunuz. Oluşturduğunuz önermelerin metnini yazınız. Kısa Cevap: Sistem, ürün-tepken oranını denge değerine ulaştıracak yönde ilerler. Örnek Cevap: [HI]²/([H₂] · [I₂]) oranı denge değerinden küçükse HI oluşumu; büyükse H₂ ve I₂ oluşumu yönünde net tepkime gerçekleşir.
11. Sınıf Kimya Ders Kitabı Sayfa 150 Cevapları
2. Verilerden Yararlanarak Denge Durumunu Belirleme
Bu bölümde Kc = 30 ve Qc = [HI]²/([H₂] · [I₂]) bağıntısı kullanılır.
Soru 2 a: Tepkimenin verilen durumlarda dengeye ulaşıp ulaşmadığını belirlemek için verilerden yararlanarak önermeler oluşturunuz. Tepkimenin dengeye ulaşıp ulaşmadığını ve nedenini tabloya yazınız. Kısa Cevap: I ve II. durum dengede değildir; III. durum dengededir. Örnek Cevap: Hesaplanan oran 30’a eşitse sistem dengededir; farklıysa henüz dengeye ulaşmamıştır.
- I. Durum: Qc = 2²/(2 · 0,2) = 10. 10 ≠ 30 olduğundan dengede değildir.
- II. Durum: Qc = 6²/(0,3 · 2) = 60. 60 ≠ 30 olduğundan dengede değildir.
- III. Durum: Qc = 3²/(0,3 · 1) = 30. Qc = Kc olduğundan dengededir.
Soru 2 b: Dengeye ulaşmayan durumlarda tepkimenin dengeye ulaşması için ilerleme yönü ile ilgili verilerden yararlanarak önermelerinizi yazınız. İlerleme yönünü ve nedenini tabloya yazınız. Kısa Cevap: I. durum ürünler, II. durum tepkenler yönüne ilerler. III. durumda net ilerleme yoktur. Örnek Cevap: Oranı 30’dan küçük olan sistem HI oluşturarak oranı artırır. Oranı 30’dan büyük olan sistem HI tüketerek oranı azaltır.
- I. Durum: Qc = 10 < 30; ürünler yönüne ilerler.
- II. Durum: Qc = 60 > 30; tepkenler yönüne ilerler.
- III. Durum: Qc = 30; denge korunur. İki yöndeki tepkimeler eşit hızla sürer.
Soru 2 c: Oluşturduğunuz önermeleri sınıf ortamında paylaşınız. Önermelerdeki farklılıkları saygı kuralları çerçevesinde sınıf arkadaşlarınızla tartışınız. Tartışma sonunda edindiğiniz çıkarımları yazınız. Kısa Cevap: Denge durumu ve yönü, Qc–Kc karşılaştırmasıyla belirlenir. Örnek Cevap: Yalnızca bir maddenin derişimine bakmanın yeterli olmadığını öğrendim. Bütün ilgili derişimler, tepkime katsayıları dikkate alınarak birlikte değerlendirilmelidir.
11. Sınıf Kimya Ders Kitabı Sayfa 151 Cevapları
3. Ön Bilgilerle Veriye Dayalı Önermelerin Karşılaştırılması
Soru 3: Tepkimenin dengeye ulaşıp ulaşmadığına ve dengeye ulaşmamışsa gerçekleşme yönüne ilişkin veriye ve ön bilgilerinize dayalı önermelerinizdeki benzerlikleri ve farklılıkları ilgili boşluklara yazınız. Kısa Cevap: Ön bilgiler dengeyi nitel olarak, veriler ise sayısal oranlarla değerlendirmeyi sağlar. Örnek Cevap: Tablonun iki satırı aşağıdaki şekilde doldurulabilir.
- Dengeye ulaşma önermeleri – Benzerlik: Her iki yaklaşımda da dengede derişimlerin sabit kaldığı kabul edilir. Farklılık: Ön bilgiler hız eşitliğine dayanırken sayısal değerlendirmede Qc = Kc koşulu kullanılır.
- İlerleme yönü önermeleri – Benzerlik: Sistem dengeye ulaşacak yönde ilerler. Farklılık: Ön bilgilerle yapılan tahmin, Qc ile Kc karşılaştırılarak kesinleştirilir.
4. Tepkime Oranının Hesaplanması
Soru 4 a: H₂(g) + I₂(g) ⇌ 2HI(g) tepkimesinin verilen derişimlerinden yararlanarak tepkime oranını (Qc) hesaplayınız. Sonuçları tablodaki ilgili boşluklara yazınız. Kısa Cevap: Qc değerleri sırasıyla 10, 50 ve 30 bulunur. Çözüm: I. durum: 1²/(1 · 0,1) = 10. II. durum: 10²/(2 · 1) = 50. III. durum: 6²/(0,2 · 6) = 30.
Soru 4 b: Qc değerlerini tabloya yazınız. Qc ve Kc değerlerinden yararlanarak tepkimenin dengeye ulaşması için hangi yöne ilerleyeceğini tahmin ediniz. Kısa Cevap: I. durumda ürünler, II. durumda tepkenler yönüne ilerleme olur. III. durum dengededir. Açıklama: I: Qc = 10 < Kc = 30. II: Qc = 50 > Kc = 30. III: Qc = Kc = 30.
11. Sınıf Kimya Ders Kitabı Sayfa 152 Cevapları
2.7. Etkinlik – Tahminlerin Değerlendirilmesi
Soru 4 c: Verilen tepkime yönünü tahminlerinizle karşılaştırınız. Tahminlerinizdeki hataların nedenlerini verilen boşluğa yazarak tahminlerinizin geçerliliğini sorgulayınız. Kısa Cevap: Doğru tahminler sırasıyla ürünler yönü, tepkenler yönü ve denge durumu olmalıdır. Örnek Cevap: Tahminlerim tablodaki sonuçlarla uyumludur. Farklı bir sonuca ulaşsaydım HI derişiminin karesini alıp almadığımı ve Qc–Kc karşılaştırmasını doğru yapıp yapmadığımı kontrol ederdim.
Değerlendirme
Soru 1: Tersinir tepkimelerin dengeye ulaşıp ulaşmadığı ile ilgili oluşturduğunuz önermelerin geçerliliğini açıklayınız. Kısa Cevap: Önermeler, Qc = Kc koşuluyla uyumluysa geçerlidir. Örnek Cevap: Dengedeki sistemlerde oranı 30 bulmam, önermemi destekler. Oranın 30’dan farklı olduğu durumları dengede kabul etmemem gerekir.
Soru 2: Tepkime oranının tepkimenin dengeye gelme yönünü belirlemedeki etkisini açıklayınız. Kısa Cevap: Tepkime oranı denge sabitiyle karşılaştırılır. Qc < Kc ise ürünler, Qc > Kc ise tepkenler yönüne net tepkime gerçekleşir.
Soru 3: Tepkime oranından yararlanarak tepkimenin dengeye ulaşıp ulaşmadığını ve dengeye ulaşmak için hangi yöne ilerleyeceğinin nasıl tespit edileceğini açıklayınız. Kısa Cevap: Anlık derişimlerle Qc hesaplanır. Qc = Kc ise denge vardır; küçükse sağa, büyükse sola net ilerleme olur.
2.2. Çalışma Yaprağı
Soru 1: Br₂(g) ⇌ 2Br(g) tepkimesinin 1280 °C’ta Kc değeri 1 · 10−3’tür. Kapta 6 · 10−2 M Br₂ ve 1,2 · 10−2 M Br bulunduğuna göre tepkime oranını hesaplayarak denge durumunu ve dengeye ulaşma yönünü belirtiniz. Kısa Cevap: Qc = 2,4 · 10−3 olur. Sistem dengede değildir; tepkenler yönüne ilerler. Çözüm: Qc = [Br]²/[Br₂] = (1,2 · 10−2)²/(6 · 10−2) = 0,000144/0,06 = 0,0024. Qc > Kc olduğundan Br atomları birleşerek Br₂ oluşturur.
11. Sınıf Kimya Ders Kitabı Sayfa 153 Cevapları
2.2. Çalışma Yaprağı – Devamı
Soru 2: CO(g) + H₂O(g) ⇌ CO₂(g) + H₂(g) tepkimesinde 25 °C’ta Kc = 0,8’dir. Kapta 0,32 M CO₂, 0,2 M H₂, 0,4 M CO ve 0,2 M H₂O bulunduğuna göre tepkime oranını hesaplayarak denge durumunu belirtiniz. Kısa Cevap: Qc = 0,8 olduğundan sistem dengededir. Çözüm: Qc = ([CO₂] · [H₂])/([CO] · [H₂O]) = (0,32 · 0,2)/(0,4 · 0,2) = 0,064/0,08 = 0,8. Qc = Kc olduğundan net ilerleme yoktur.
Soru 3: PCl₅(g) + H₂O(g) ⇌ POCl₃(g) + 2HCl(g) tepkimesinde Kc = 0,5’tir. Aynı sıcaklıkta 2 litrelik kapta 1,6 mol PCl₅, 0,8 mol H₂O, 1,2 mol POCl₃ ve 0,8 mol HCl bulunduğuna göre tepkime oranını, denge durumunu ve ilerleme yönünü belirleyiniz. Kısa Cevap: Qc = 0,3 bulunur. Sistem dengede değildir; ürünler yönüne ilerler. Çözüm: Mol sayıları 2 L’ye bölünür: [PCl₅] = 0,8 M, [H₂O] = 0,4 M, [POCl₃] = 0,6 M, [HCl] = 0,4 M. Qc = ([POCl₃] · [HCl]²)/([PCl₅] · [H₂O]) = (0,6 · (0,4)²)/(0,8 · 0,4) = 0,096/0,32 = 0,3. Qc < Kc olduğundan sağa ilerler.
Soru 4: CO(g) + Cl₂(g) ⇌ COCl₂(g) tepkimesinde 74 °C’ta Kc = 216’dır. Aynı sıcaklıkta 2 litrelik kapta 0,4 mol CO, 0,02 mol Cl₂ ve 1,2 mol COCl₂ bulunduğuna göre tepkime oranını, denge durumunu ve ilerleme yönünü belirleyiniz. Kısa Cevap: Qc = 300 bulunur. Sistem dengede değildir; tepkenler yönüne ilerler. Çözüm: [CO] = 0,4/2 = 0,2 M; [Cl₂] = 0,02/2 = 0,01 M; [COCl₂] = 1,2/2 = 0,6 M. Qc = [COCl₂]/([CO] · [Cl₂]) = 0,6/(0,2 · 0,01) = 300. 300 > 216 olduğundan sola ilerler.
Diğer sayfalardaki çalışmalara 11. Sınıf Kimya Ders Kitabı Cevapları MEB Yayınları sayfasından ulaşabilirsiniz.