11. Sınıf Kimya Ders Kitabı Sayfa 123-127 Cevapları MEB Yayınları – Tersinir Tepkimeler

11. Sınıf Kimya Ders Kitabı Sayfa 123-127 Cevapları MEB Yayınları, 2.2. Etkinlik: Tersinir Tepkimeler çalışmasını kapsamaktadır. Cevaplar kitaptaki görsellere ve beklenen değişimlere göre hazırlanmıştır. Deneyde ölçülmesi gereken pH değerleri öğrencinin kendi ölçümlerine, kişisel değerlendirmeler ise kendi öğrenme sürecine göre yazılmalıdır.

11. Sınıf Kimya Ders Kitabı Sayfa 123 Cevapları

2.2. Etkinlik – Tersinir Tepkimeler

Soru 1 a: Siyah çaya limon sıkıldığında ve sodyum bikarbonat (NaHCO3) atıldığında oluşan renk değişimleri nasıl açıklanır? Kısa Cevap: Limon, ortamın asitliğini artırarak çayın rengini açar. Sodyum bikarbonat ise asitliği azaltarak rengin yeniden koyulaşmasını sağlar. Açıklama: Çaydaki bazı renkli bileşenlerin kimyasal biçimleri pH’a bağlı olarak değişir. Bu biçimlerin farklı renkleri, gözlenen açılma ve koyulaşmayı oluşturur.

Soru 1 b: Siyah çayda meydana gelen renk değişimi ile bir olayın tersinir olduğu nasıl açıklanabilir? Kısa Cevap: Koşullar değiştirildiğinde rengin önce açılıp sonra yeniden koyulaşması, renkli bileşenlerin dönüşümünün iki yönde gerçekleşebildiğini gösterir. Açıklama: Burada tersinirlik, pH’a bağlı renk dönüşümüne ilişkindir; karışımdaki bütün maddelerin başlangıçtaki miktarlarına döndüğü anlamına gelmez.

Soru 2: Tersinir bir tepkimeye ilişkin gözlemlenebilir niteliklerin neler olabileceğini belirleyip yazınız. Kısa Cevap: Rengin geri dönüşlü değişmesi, gaz miktarının artıp azalması, katının oluşup kaybolması ve hidratlı yapının yeniden oluşması gözlemlenebilir niteliklerdir. Açıklama: Bu değişimlerin, koşullar tersine çevrildiğinde karşıt yönde gerçekleşmesi ve kimyasal dönüşümle ilişkilendirilmesi gerekir.

Soru 3: Buna göre 2NO2(g) ⇌ N2O4(g) tepkimesinin tersinir olduğuna ilişkin gözlemlerinizi yazınız. Kısa Cevap: Soğutulduğunda renk açılır; ısıtıldığında kahverengi renk koyulaşır. Sıcaklık yeniden değiştirildiğinde rengin geri dönmesi tersinirliği destekler. Açıklama: Düşük sıcaklıkta renksiz N2O4 oluşumu, yüksek sıcaklıkta ise kahverengi NO2 oluşumu desteklenir.

11. Sınıf Kimya Ders Kitabı Sayfa 124 Cevapları

Tersinir Tepkimelerde Renk ve Madde Miktarı Değişimi

Soru 4: Buna göre CuSO4·5H2O(k) ⇌ CuSO4(k) + 5H2O(s) tepkimesinin tersinir olduğuna ilişkin gözlemlerinizi yazınız. Kısa Cevap: Mavi bakır(II) sülfat pentahidrat ısıtıldığında beyazlaşır. Beyaz susuz bakır(II) sülfata su eklendiğinde mavi renk yeniden oluşur. Açıklama: Kristal suyunun uzaklaşması ve su eklenmesiyle hidratlı yapının yeniden oluşması, dönüşümün karşıt yönlerde gerçekleşebildiğini gösterir.

Soru 5: Buna göre CaCO3(k) ⇌ CaO(k) + CO2(g) tepkimesinin tersinir olduğuna ilişkin gözlemlerinizi yazınız. Kısa Cevap: Hacim artırıldığında CaCO3’ün ayrışması ve CO2 oluşumu desteklenir. Hacim azaltıldığında CO2, CaO ile birleşerek yeniden CaCO3 oluşturur. Açıklama: I’den II’ye geçişte genleşme, II’den III’e geçişte sıkıştırma, III’ten IV’e geçişte yeniden genleşme uygulanmıştır. Koşullar değiştikçe oluşum ve ayrışmanın karşıt yönlerde gerçekleşmesi tersinirliğin göstergesidir.

Soru 6: Her iki yöne gidebilen tepkimelere ilişkin gözlenebilir nitelikleri bilimsel bakış açısıyla yorumlayınız. Kısa Cevap: Renk ve madde miktarı değişimleri, koşullara bağlı olarak farklı maddelerin oluşmasının gözlenebilir sonuçlarıdır. Açıklama: Sıcaklık, hacim veya ortamın asitliği değiştirildiğinde önceki maddelerin yeniden oluşması, tepkimenin iki yönde ilerleyebildiğini destekler. Yalnızca görünüşe değil, kimyasal türlerin değişimine de bakılmalıdır.

Soru 7: Gözlem verileri doğrultusunda tepkimelerin tersinir olabileceğini gerekçeleriyle açıklayınız. Kısa Cevap: Uygun koşullarda ürünler yeniden tepkenleri oluşturabildiği için bazı tepkimeler tersinirdir. Açıklama: Bakır sülfatın mavi-beyaz dönüşümü ve NO2-N2O4 sistemindeki geri dönüşlü renk değişimi, aynı kimyasal dönüşümün iki yönde gerçekleşebildiğini göstermektedir.

11. Sınıf Kimya Ders Kitabı Sayfa 125 Cevapları

8. Çalışma – Kromat-Dikromat Dönüşümü

Tepkime: 2CrO42−(suda) + 2H+(suda) ⇌ Cr2O72−(suda) + H2O(s).

Kromat iyonu sarı, dikromat iyonu turuncudur. Aşağıda deneyde beklenen değişimler verilmiştir. Sayısal pH değerleri gerçek ölçümlerle doldurulmalıdır. Deney, öğretmen gözetiminde ve kitaptaki güvenlik önlemleriyle yapılmalıdır.

Soru 8: Aşağıdaki tepkimeyi ve tepkimede renkleri verilen maddeleri dikkate alarak deneyi gerçekleştiriniz. Kısa Cevap: Asit eklendiğinde sarıdan turuncuya, ardından yeterli baz eklendiğinde turuncudan sarıya dönüşüm beklenir. Açıklama: İşlem basamaklarıyla ilgili kayıtlar aşağıdaki şekilde düzenlenebilir.

a) Başlangıç çözeltisi: Kitapta belirtilen 20 mL, 1 M K2CrO4 çözeltisi sarıdır.

b) İlk pH ölçümü: Ölçtüğünüz değeri yazınız. Potasyum kromat çözeltisinin bazik özellik göstermesi beklenir; ölçüm yapılmadan kesin bir pH değeri verilmez.

c) Asit ilavesi: Kitaptaki işlem uygulanarak renk değişimi izlenir.

ç) Renk gözlemi: H+ miktarı arttığında dikromat oluşumu desteklenir ve sarı çözelti turuncuya döner.

d) Asit ilavesinden sonraki pH: pH’ın başlangıca göre azalması beklenir. Sayısal değer, ölçüm sonucuna göre kaydedilir.

e) Baz ilavesi: Kitaptaki işlem uygulanarak çözeltinin yeniden renk değiştirmesi izlenir.

f) Renk gözlemi: OH− iyonları H+ iyonlarını tüketir. Kromat oluşumu desteklenir ve turuncu renk yeniden sarıya döner.

g) Baz ilavesinden sonraki pH: Önceki ölçüme göre yükselmesi beklenir. Gerçek pH değeri ölçülerek yazılır.

h) Tersinirlik gözlemi: Asitle turuncuya dönen çözeltinin bazla yeniden sarı olması, kromat ve dikromat iyonlarının birbirine dönüşebildiğini gösterir.

Soru 9: Buna göre çalışma esnasındaki araştırmacı ve sorgulayıcı davranışlarınızı yazınız. Kısa Cevap: Renk değişimlerinin nedenini araştırmak, tahminleri gözlemlerle karşılaştırmak ve ölçümleri kaydetmek araştırmacı davranışlardır. Örnek Cevap: Asit ve baz eklenmesinin rengi neden değiştirdiğini sorguladım. Beklentilerimi gözlemlerle karşılaştırıp renk ve pH kayıtlarını birlikte değerlendirdim. Açıklayamadığım noktaları güvenilir kaynaklardan araştırdım.

11. Sınıf Kimya Ders Kitabı Sayfa 126 Cevapları

Sıcaklık ve Hacim Değişiminin Tersinir Tepkimelere Etkisi

Soru 10: Gözlem verilerinize göre tersinir tepkime sürecine ilişkin belirlediğiniz niteliği yazınız. Kısa Cevap: Çözelti ısıtıldığında mavi, soğutulduğunda pembe olur. Sıcaklık değişimiyle renk dönüşümü geri çevrilebilir. Açıklama: İleri yöndeki tepkime ısı aldığı için ısıtma C2− oluşumunu destekler. Soğutma ise A2+ oluşumunu destekleyerek pembe rengi belirginleştirir.

Soru 11: Gözlem verilerinize göre tersinir tepkime sürecine ilişkin belirlediğiniz niteliği yazınız. Kısa Cevap: PCl3(g) + Cl2(g) ⇌ PCl5(g) sisteminde hacim artışı ayrışmayı, hacim azalışı PCl5 oluşumunu destekler. Açıklama: Hacim artırıldığında gaz taneciği sayısının fazla olduğu PCl3 ve Cl2 yönü desteklenir. Sıkıştırıldığında gaz taneciği sayısının az olduğu PCl5 yönü desteklenir. Madde miktarlarının karşıt yönlerde değişebilmesi tersinirliği gösterir.

Soru 12: Gözlem verilerinize göre tersinir tepkime sürecine ilişkin belirlediğiniz niteliği yazınız. Kısa Cevap: N2(g) + 3H2(g) ⇌ 2NH3(g) sisteminde genleşme NH3’ün ayrışmasını, sıkıştırma NH3 oluşumunu destekler. Açıklama: Başlangıçta H2, N2 ve NH3 miktarları 4, 4 ve 4 moldür. Hacim artırıldığında sırasıyla 7, 5 ve 2 mol; azaltıldığında 1, 3 ve 6 mol olur. NH3 miktarının koşullara göre artıp azalması, oluşum ve ayrışmanın iki yönde gerçekleşebildiğini gösterir.

11. Sınıf Kimya Ders Kitabı Sayfa 127 Cevapları

Değerlendirme

Soru 1: Bir tepkimenin tersinir olduğuna kanıt olacak gözlemlenebilir nitelikler nelerdir? Açıklayınız. Kısa Cevap: Koşullar değiştirildiğinde renk, gaz miktarı veya katı yapısının karşıt yönde değişmesi ve önceki maddelerin yeniden oluşması tersinirliği destekler. Açıklama: Örneğin mavi hidratın beyazlaşıp su eklenince yeniden mavi olması, kimyasal dönüşümün iki yönde gerçekleşebildiğini gösterir.

Soru 2: Tepkimelerin tersinir olabileceğine ilişkin tespitleriniz nelerdir? Kısa Cevap: Bazı tepkimelerde ürünler uygun koşullarda yeniden tepkenleri oluşturabilir. Sıcaklık, hacim ve ortamın asitliği bu dönüşümlerin hangi yönde destekleneceğini etkileyebilir.

2.1. Yansıtma Notu

Aşağıdaki kişisel cevaplar örnektir. Kendi çalışmalarınıza ve tuttuğunuz kayıtlara göre düzenleyiniz.

Soru 1: Etkinlik öncesinde tepkimelerin hem ileri hem de geri yönde ilerlediğiyle ilgili ne biliyordum? Kısa Cevap: Bazı tepkimelerin iki yönlü olabileceğini biliyordum. Örnek Cevap: Şarj edilebilir pillerde dönüşümlerin karşıt yönlerde gerçekleşebildiğini biliyor, fakat tersinirliği hangi gözlemlerle açıklayacağımı tam bilmiyordum.

Soru 2: Etkinlikte tepkimelerin tersinir olduğuna ilişkin kanıt olabilecek hangi nitelikleri gözlemleyerek belirledim? Kısa Cevap: Geri dönüşlü renk ve madde miktarı değişimlerini belirledim. Örnek Cevap: Çayın renginin açılıp koyulaşmasını, bakır sülfatın mavi-beyaz dönüşümünü ve hacim değiştiğinde gaz miktarlarının karşıt yönde değişmesini değerlendirdim.

Soru 3: Belirlediğim niteliklerle ilgili hangi verileri toplayıp kaydettim? Kısa Cevap: Renkleri, uygulanan koşulları ve görsellerdeki madde miktarlarını kaydettim. Örnek Cevap: Isıtma ve soğutmadaki renkleri, asit-baz ilavesinin etkisini ve verilen mol sayılarını not ettim. Deneyde ölçtüğüm pH değerlerini de bu gözlemlerle birlikte kaydederim.

Soru 4: Tepkimelerin tersinir olduğunu hangi verilere dayanarak açıklayabilirim? Kısa Cevap: Koşullar tersine değiştirildiğinde önceki renklerin ve kimyasal türlerin yeniden oluşmasına dayanabilirim. Örnek Cevap: Kromat-dikromat sistemindeki sarı-turuncu dönüşümü ve ısıtılıp soğutulan NO2-N2O4 sistemindeki renk değişimini örnek gösterebilirim.

Soru 5: Etkinlik öncesine göre tepkimelerin tersinir olabileceğiyle ilgili bilgilerimdeki değişmeler nelerdir? Kısa Cevap: Tersinirliği artık yalnızca tanımla değil, gözlemler ve madde miktarlarıyla açıklayabiliyorum. Örnek Cevap: Ürünlerin uygun koşullarda tekrar tepkenlere dönüşebildiğini daha iyi anladım. Sıcaklık, hacim ve asitlik değişimlerini gözlenen dönüşümlerle ilişkilendirmeyi öğrendim.