10. Sınıf Kimya Ders Kitabı Cevapları – MEB Yayınları
Sayfa 185 | Etkinlik: Çözünürlük Nasıl Değişir?
Katıların çözünürlüğü sıcaklık, karıştırma ve tanecik boyutuyla; gazların çözünürlüğü ise sıcaklık ve basınçla değişir.
Maddenin cinsi ve tanecikler arası etkileşimler çözünürlükte belirleyicidir.
Örnek Olaylar ve Açıklamalar
1) Katının tamamının suda çözünmesi için neler yapılabilir?
Su ısıtılabilir, karıştırılabilir, katı daha ince hâle getirilebilir veya bir miktar daha su eklenebilir.
Bu işlemler çözünme hızını ve çözünürlüğü artırır.
2) Gazın hızlı bir şekilde çıkışını engellemek için neler yapılabilir?
İçecek soğuk tutulmalı ve kapak yavaşça açılmalıdır.
Düşük sıcaklık ve yüksek basınç, gazların sıvıda daha iyi çözünmesini sağlar.
3) Sıcaklığın şekerin çözünürlüğüne etkisi nedir?
Sıcaklık arttıkça şekerin çözünürlüğü artar.
Örneğin sakkaroz, 60 °C’de 20 °C’ye göre çok daha fazla çözünür.
4) Balıkların akvaryum suyunun yüzeyinde toplanmasının sebebi nedir?
Sıcaklık arttıkça sudaki oksijenin çözünürlüğü azalır.
Balıklar daha fazla oksijen alabilmek için suyun yüzeyine çıkar.
5) Maddelerin farklı miktarda çözünmesinin sebebi nedir?
Maddelerin cinsi ve tanecikler arası etkileşimleri farklıdır.
“Benzer benzeri çözer” ilkesine göre iyonik, polar ve apolar maddelerin çözünürlükleri birbirinden farklıdır.
10. Sınıf Kimya Ders Kitabı Cevapları – MEB Yayınları
Sayfa 186 | Çözünürlüğe Etki Eden Faktörler
Çözünürlüğe etki eden temel faktörler; sıcaklık, basınç ve madde cinsidir.
Katılar ve gazlar bu faktörlerden farklı biçimde etkilenir.
Ayrıntılı Cevap (Kanıt Kartlarına Göre)
1) Sıcaklık
- Katılar: Genellikle sıcaklık arttıkça çözünürlük artar. Ancak bazı tuzlarda bu artış sınırlı olabilir.
- Gazlar: Sıcaklık arttıkça çözünürlük azalır. Bu nedenle gazlı içecekler soğukken daha gazlıdır.
2) Basınç
- Gazlar: Basınç arttıkça çözünürlük artar. (Henry Yasası)
- Katılar: Basıncın çözünürlüğe etkisi yok denecek kadar azdır.
3) Madde Cinsi (Tanecikler Arası Etkileşim)
- Her maddenin çözünürlük eğrisi farklıdır.
- Tanecik yapısı, bağ türü ve çözücüyle etkileşim çözünürlük miktarını belirler.
Sonuç
Katıların çözünürlüğü daha çok sıcaklığa ve madde cinsine, gazların çözünürlüğü ise sıcaklık ve basınca bağlıdır.
Bu nedenle çözünürlük ayırt edici bir maddedir ve her madde için farklıdır.
10. Sınıf Kimya Ders Kitabı Cevapları – MEB Yayınları
Sayfa 187 | Çözünürlük – Değerlendirme
Sıcaklık ve basınç, çözünürlüğü katılar ve gazlar için farklı şekilde etkiler.
Çözünürlük her madde için aynı değildir ve ayırt edici bir özelliktir.
b) Sıcaklık–Çözünürlük ve Basınç–Çözünürlük İlişkileri
Sıcaklık–Çözünürlük İlişkisi:
Katı maddelerde sıcaklık arttıkça çözünürlük genellikle artar.
Gazlarda ise sıcaklık arttıkça çözünürlük azalır.
Basınç–Çözünürlük İlişkisi:
Katı ve sıvılarda basıncın çözünürlük üzerinde belirgin bir etkisi yoktur.
Gazlarda ise basınç arttıkça çözünürlük artar.
c) Basınç ve Sıcaklığın Çözünürlüğe Etkisi
Kanıt kartlarına göre katılarda sıcaklık artışı çözünürlüğü artırırken, gazlarda sıcaklık artışı çözünürlüğü azaltır.
Gazların çözünürlüğü basınçla doğru orantılıdır. Arkadaşlarla yapılan karşılaştırmalarda da bu sonuçların ortak olduğu görülür.
ç) Sıvıların Birbirinde Çözünmesi (Sirke Örneği)
Evet, bir sıvının başka bir sıvı içinde homojen şekilde dağılması çözünme olarak kabul edilir.
Çözünürlük kavramı, katı–sıvı, sıvı–sıvı ve gaz–sıvı çözeltilerini kapsar.
Değerlendirme Soruları
1) Çözünürlük, aynı fiziksel hâlde olan tüm maddelerde aynı mıdır?
Hayır. Aynı fiziksel hâlde olsalar bile maddelerin çözünürlükleri farklıdır.
Örneğin KNO₃’ün çözünürlüğü sıcaklıkla hızlı artarken, NaCl’nin çözünürlüğü az değişir, Ce₂(SO₄)₃’ün çözünürlüğü ise sıcaklık arttıkça azalır.
2) Katı ve sıvıların çözünürlüğünde neden basıncın etkisi yoktur?
Çünkü katı ve sıvıların hacimleri basınçla belirgin şekilde değişmez. Bu nedenle basınç çözünürlüğü etkilemez.
3) Pistonlu Kapta Gazın Çözünürlüğü
Piston aşağı doğru itildiğinde basınç artar.
Bu durumda oksijen gazının çözünürlüğü artar ve daha fazla gaz taneciği suyun içine girer. Bu olay tanecik modeliyle, gaz taneciklerinin sıvı içinde sayıca artmasıyla açıklanır.